Qərəzsiz söz, milli yaddaş və yeni media: Aran jurnalistlərinin Mingəçevir görüşündən qeydlər

Aynur Araz

Region jurnalistikasında dəyişməyən bir həqiqət var: hadisəyə ən yaxın olan jurnalist həqiqət qarşısında daha böyük məsuliyyət daşıyır. Bölgəni sevmək onun problemlərini gizlətmək, hər məlumatı uğur kimi təqdim etmək və ya tənqidi mövqeni düşmənçilik kimi qəbul etmək deyil. Əksinə, regiona bağlılıq onun insanlarının qayğılarını dürüst işıqlandırmaqdan, uğurlarını əsaslandırılmış şəkildə tanıtmaqdan və ictimai marağı şəxsi münasibətlərdən üstün tutmaqdan başlayır.

Qərəzsiz jurnalistika milli kimlikdən uzaq jurnalistika demək deyil. Jurnalistin milli-mənəvi kimliyi onun həqiqətə, ana dilinə, insan ləyaqətinə, dövlətçilik yaddaşına və cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyətinə münasibətində görünməlidir. Milli dəyərlər faktı dəyişdirmək üçün deyil, sözə daha böyük məsuliyyətlə yanaşmaq üçün əsas olmalıdır.

Məhz bu baxımdan Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin Aran bölgəsində fəaliyyət göstərən media nümayəndələri ilə keçirdiyi zona müşavirəsi yalnız təşkilati görüş deyil, region jurnalistikasının bu günü və gələcəyi haqqında açıq fikir mübadiləsi kimi diqqət çəkib.

Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin Aran bölgəsi üzrə zona müşavirəsi 1 avqust 2026-cı ildə Mingəçevir Gənclər Evində, EL TV-nin təşkilatçılığı ilə keçirilib. Görüşə Aran bölgəsindən 30-dan çox jurnalist, media rəhbəri, televiziya, xəbər saytı və rəqəmsal platforma nümayəndəsi qatılıb. Tədbirdə AJB-nin yenilənməsi, region mediasının mövcud vəziyyəti, peşə etikası, jurnalistlərin hüquqlarının müdafiəsi, dezinformasiya, süni intellekt, sosial media və gələcək əməkdaşlıq imkanları müzakirə olunub.

Elçin Şıxlı: AJB-nin yenilənməsi bölgə jurnalistlərini dinləməkdən başlamalıdır

Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin sədri, Əməkdar jurnalist Elçin Şıxlının çıxışının əsas xəttini AJB-nin yenilənmə prosesi, jurnalistlər arasında peşə həmrəyliyinin gücləndirilməsi və təşkilatla bölgə mediası arasında davamlı dialoqun qurulması təşkil edib.

Onun çıxışından irəli gələn əsas qənaət bu olub ki, yenilənmə yalnız struktur və idarəetmə dəyişiklikləri ilə məhdudlaşmamalıdır. Birliyin gələcək fəaliyyət istiqamətləri müəyyənləşdirilərkən Bakıda fəaliyyət göstərən redaksiyalarla yanaşı, bölgələrdə gündəlik informasiya yükünü daşıyan jurnalistlərin ehtiyacları, qarşılaşdıqları çətinliklər və təklifləri də nəzərə alınmalıdır.

AJB-nin başladığı bölgə mediası dinləmələrinin məqsədi də yerli jurnalistlərin təşkilatdan gözləntilərini öyrənmək, onların peşəkar və hüquqi ehtiyaclarını müəyyənləşdirmək, gələcək fəaliyyət proqramını müasir jurnalistikanın tələblərinə uyğun formalaşdırmaqdır. Bu görüşlərdə bölgə mediasının səsinin birbaşa eşidilməsi və təkliflərin ümumi fəaliyyət proqramına daxil edilməsi əsas istiqamətlərdən biri kimi göstərilir.

Elçin Şıxlının yanaşmasında jurnalistin hüquqlarının müdafiəsi ilə peşə məsuliyyəti bir-birindən ayrılmır. Jurnalist öz hüququnun qorunmasını tələb etdiyi kimi, yaydığı məlumatın doğruluğuna, istifadə etdiyi ifadələrin nəticələrinə və ictimai etimada təsirinə görə də məsuliyyət daşımalıdır.

Sürətin əsas göstəriciyə çevrildiyi müasir media mühitində jurnalistikanın əsas dayaqları yenə də dəyişməz qalır: fakt, mənbə, balans, vicdan və peşə etikası.

Eltən Törəçi: Region mediası hadisəni göstərməklə kifayətlənməməlidir

“Qafqaz” TV-nin direktoru Eltən Törəçinin çıxışında region televiziyalarının və yerli media qurumlarının müasir informasiya məkanındakı rolu ön plana çıxıb.

Region televiziyası hadisəyə ən yaxın media vasitələrindən biridir. Onun əməkdaşı həm hadisə yerini, həm yerli ictimai münasibətləri, həm də problemin tarixi və sosial səbəblərini mərkəzi redaksiyalardan daha yaxından görə bilir. Lakin bu üstünlük yalnız tədbirin görüntülərini çəkmək və səsləndirilən fikirləri ardıcıl təqdim etməklə tam reallaşmır.

Yerli televiziya və xəbər platformaları “nə baş verdi?” sualı ilə yanaşı, “niyə baş verdi?”, “bu hadisə kimlərə təsir edir?”, “problemin həlli üçün hansı tərəflər məsuliyyət daşıyır?” və “vətəndaşın mövqeyi nədir?” suallarına da cavab axtarmalıdır.

Region mediasının təsir gücü geniş texniki imkanlara malik olmasından daha çox, yerli gerçəkliyi nə dərəcədə düzgün və ədalətli təqdim etməsindən asılıdır. Görüntü emosional təsir yarada bilər, lakin görüntünün kontekstdən çıxarılması, birtərəfli təqdim edilməsi və ya sensasiya naminə şişirdilməsi peşəkar jurnalistikanın məqsədlərinə xidmət etmir.

Bu baxımdan region televiziyalarının reportaj, sənədli süjet, araşdırma, müsahibə və məlumatların vizuallaşdırılması kimi janrlara daha çox üstünlük verməsi, əməkdaşların çəkiliş, montaj, rəqəmsal təhlükəsizlik və fakt yoxlaması bacarıqlarının davamlı şəkildə artırılması vacibdir.

İqbal Məmmədəliyev: Bölgə mediasının inkişafı əməkdaşlıq və davamlılıq tələb edir

Görüşün təşkilatçısı olan EL TV-nin direktoru İqbal Məmmədəliyevin çıxışında bölgə mediasının mövcud imkanları, yerli media qurumları arasında əməkdaşlıq və jurnalistlərin yeni peşə bacarıqlarına yiyələnməsi məsələləri diqqətə çatdırılıb.

Region mediasında çalışan jurnalist çox vaxt eyni anda bir neçə işi yerinə yetirir: məlumat toplayır, müsahibə aparır, foto və video çəkir, mətn yazır, materialı montaj edir və sosial şəbəkədə yayımlayır. Bu reallıq jurnalistin çevikliyini artırsa da, iş yükünün ağırlaşmasına və bəzi hallarda keyfiyyətin ikinci plana keçməsinə səbəb ola bilər.

Buna görə də yerli redaksiyalar arasında sağlam əməkdaşlıq mühiti qurulmalı, təcrübə və resurs mübadiləsi genişləndirilməlidir. Bir media qurumunun əldə etdiyi peşəkar təcrübə yalnız həmin redaksiyanın daxilində qalmamalı, bölgənin ümumi media mühitinin inkişafına xidmət etməlidir.

Region jurnalistləri üçün davamlı təlim proqramlarının təşkili, hüquqi maarifləndirmə, süni intellektdən istifadə, mobil jurnalistika, video istehsalı, sosial media idarəçiliyi, kibertəhlükəsizlik və media iqtisadiyyatı üzrə biliklərin artırılması mühüm ehtiyac olaraq qalır.

Müşavirədə də jurnalistlərin təlimlərə cəlb olunması, bilik və təcrübə mübadiləsinin genişləndirilməsi, bölgə mediasının ölkənin ümumi informasiya məkanında daha fəal təmsil olunması əsas təkliflər sırasında yer alıb.

Varis Yolçuyev: Jurnalistikanın kimliyi ilk növbədə onun dilində görünür

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının qurucu-baş redaktoru, Əməkdar jurnalist Varis Yolçuyevin çıxışında jurnalistikanın dili, ictimai məsuliyyəti və milli-mənəvi dəyərlərin mediada təqdim olunması məsələləri önə çıxıb.

Jurnalistikanın milli kimliyi yalnız tarixi günlərdə və ya vətənpərvərlik mövzusunda hazırlanan materiallarda görünmür. Bu kimlik ilk növbədə Azərbaycan dilinə münasibətdə, söz seçimində, insanlara müraciət formasında, milli mədəniyyətin və ictimai yaddaşın təqdimatında özünü göstərir.

Xəbərin dili sadə və anlaşıqlı olmalıdır, lakin sadəlik bəsitlik demək deyil. Başlıq diqqət çəkməlidir, lakin yalançı sensasiya yaratmamalıdır. Mətn emosional ola bilər, lakin emosiyalar faktların yerini tutmamalıdır.

Sosial medianın təsiri ilə xəbər dilinə daxil olan süni ifadələr, təhqiramiz təqdimatlar, kobud başlıqlar və məzmuna uyğun olmayan sensasiyalar oxucu etimadını zəiflədir. Milli-mənəvi kimliyi qoruyan media ilk növbədə ana dilinin imkanlarından düzgün istifadə etməli, dili ucuz diqqət vasitəsinə çevirməməlidir.

Jurnalist Azərbaycan dilinin yalnız istifadəçisi deyil, həm də onun ictimai nüfuzunu formalaşdıran şəxslərdən biridir. Onun yazdığı hər başlıq, qurduğu hər cümlə və seçdiyi hər ifadə oxucunun dil zövqünə təsir göstərir.

Əkbər Qoşalı: Yerli mövzu milli və ümumtürk düşüncəsindən ayrı deyil

Beynəlxalq “ALAŞ” Ədəbiyyat Mükafatı laureatı Əkbər Qoşalının çıxışında yerli medianın milli yaddaşın, mədəni irsin və mənəvi dəyərlərin qorunmasındakı rolu diqqət mərkəzində olub.

Region mediası yalnız inzibati ərazi daxilində baş verən hadisələri işıqlandıran vasitə deyil. Hər bir bölgənin tarixi, dili, folkloru, şəxsiyyətləri, ədəbi mühiti, şəhid və qaziləri, müəllimləri, ziyalıları, sənətkarları və ictimai təşəbbüsləri ümummilli yaddaşın bir hissəsidir.

Yerli mövzunu ölkə gündəminə çıxarmaq region jurnalistinin ən mühüm missiyalarından biridir. Bir kənddə qorunan qədim sənət nümunəsi, bölgədə yaşayan ziyalının fəaliyyəti və ya unudulmaq təhlükəsi ilə qarşılaşan yerli ənənə yalnız həmin ərazinin deyil, bütövlükdə Azərbaycanın mədəni sərvətidir.

Milli kimliyin mediada qorunması dünyaya qapanmaq kimi başa düşülməməlidir. Əksinə, öz dilini, mədəniyyətini və tarixini yaxşı bilən jurnalist yerli mövzunu daha geniş coğrafiyaya çıxarmaq, Azərbaycan həqiqətlərini beynəlxalq auditoriyaya təqdim etmək imkanına malik olur.

Milli-mənəvi dəyərləri qorumağın yolu şüarçılıqdan deyil, real insan hekayələrini, tarixi faktları və mədəni irsi peşəkar jurnalistika üsulları ilə təqdim etməkdən keçir.

Milli kimlik qərəzin deyil, məsuliyyətin mənbəyi olmalıdır

Müşavirədə “Azərbaycan müəllimi” qəzetinin bölgə nümayəndəsi , Gunboyu.az saytının təsisçisi Aynur Araz, region mediasının cəmiyyət qarşısındakı missiyası, qərəzsiz jurnalistika və yeni texnologiyaların yaratdığı imkanlarla bağlı fikirlərin bölüşüb. o qeyd edib ki, "mənim üçün region mətbuatı yalnız rayon və şəhərlərdə baş verən hadisələri qeydə alan informasiya vasitəsi deyil. O, bölgənin yaddaşı, insanlarının söz kürsüsü, yerli ictimaiyyətlə qərarvericilər arasında əlaqə və cəmiyyətin etibarlı məlumat mənbəyidir".

Bəzən böyük media qurumlarının diqqətindən kənarda qalan bir kəndin problemi, bir müəllimin əməyi, bir şagirdin uğuru, bir ailənin qayğısı və ya cəmiyyət üçün əhəmiyyətli təşəbbüs məhz region jurnalistinin fəaliyyəti nəticəsində ölkə gündəminə çıxır.

Ancaq hadisəyə yaxınlıq jurnalistə tərəf olmaq hüququ vermir. Əksinə, həmin yaxınlıq onun üzərinə daha böyük məsuliyyət qoyur. Çünki region jurnalisti haqqında yazdığı şəxsləri tanıya, yerli qurumlarla gündəlik ünsiyyətdə ola, ictimai münasibətlərin birbaşa iştirakçısına çevrilə bilər. Belə mühitdə şəxsi münasibətlə ictimai maraq arasındakı sərhədi qorumaq xüsusilə vacibdir.

Aynur Araz bildirib ki, qərəzsiz jurnalistika mövqesiz jurnalistika deyil. Jurnalistin həqiqətin, insan ləyaqətinin, qanunun və ictimai marağın tərəfində olması onun peşə mövqeyidir. Lakin bu mövqe faktları seçərək təqdim etməyə, qarşı tərəfi dinləməməyə və şəxsi münasibəti xəbər dilinə gətirməyə əsas vermir.

Ədalətli xəbər bütün tərəflərə eyni həcmdə yer ayırmaqdan daha geniş anlayışdır. Ədalət hər tərəfin mövqeyini mahiyyətinə uyğun təqdim etmək, iddia ilə faktı ayırmaq, ittiham olunan şəxsə cavab hüququ vermək, zəif tərəfin səsini eşitmək və oxucudan mühüm məlumatı gizlətməməkdir.

Region jurnalisti yazını hazırlayarkən özünə bir neçə əsas sual verməlidir: Məlumatı neçə mənbədən yoxlamışam? Haqqında iddia səsləndirilən tərəfin mövqeyini almışammı? Başlıq mətnin mahiyyətini düzgün əks etdirirmi? Şəxsi münasibətim xəbərin dilinə təsir edirmi? Bu material cəmiyyətə nə verir?

Bu sualların cavabı yoxdursa, mətn texniki baxımdan düzgün yazılsa belə, peşəkar jurnalist materialı hesab edilə bilməz.

Süni intellekt jurnalistin yerinə vicdan və qərar verə bilməz

Müşavirədə süni intellektdən istifadə də əsas mövzulardan biri olub. Süni intellekt region jurnalistinin işini sürətləndirə, məlumatları qruplaşdıra, müsahibənin ilkin mətnini hazırlaya, başlıq variantları yarada və böyük həcmli sənədlərin təhlilinə kömək göstərə bilər. Süni intellekt, faktların yoxlanılması və kibertəhlükəsizlik kimi bacarıqların müasir jurnalistin əsas peşə kompetensiyalarına çevrildiyi də görüşdə vurğulanıb.

Lakin süni intellekt jurnalistin yerinə hadisəni müşahidə etmir, mənbənin səmimiliyini qiymətləndirmir, yerli münasibətləri anlamır və verdiyi cavabın ictimai nəticələrinə görə məsuliyyət daşımır.

Süni intellektə düzgün tapşırıq vermək vacibdir. Ancaq ən mükəmməl prompt belə jurnalistin peşə təcrübəsini, vicdanını və redaksiya məsuliyyətini əvəz etmir. Süni intellektə fakt uydurmamaq, məlumat çatışmadıqda bunu bildirmək, sitatları dəyişməmək və müxtəlif tərəflərin mövqelərini ayırmaq barədə konkret tapşırıq verilməlidir.

Yekun mətn isə mütləq jurnalist tərəfindən yoxlanmalı, adlar, rəqəmlər, tarixlər, sitatlar və mənbələr dəqiqləşdirilməlidir.

Region mətbuatı nəyə xidmət etməlidir?

Region mətbuatı hansısa qurumun daimi tərifçisi, şəxsi münasibətlərin tribunası və ya sosial şəbəkədə daha çox baxış toplamağın vasitəsi olmamalıdır.

O, ilk növbədə vətəndaşın düzgün məlumat almaq hüququna, bölgənin sosial və mədəni inkişafına, yerli problemlərin həllinə, ictimai dialoqa və milli yaddaşın qorunmasına xidmət etməlidir.

Milli-mənəvi kimliyin mediada aşılanması yalnız tarixi hadisələr haqqında yazmaqla məhdudlaşmır. Bu kimlik ana dilinə hörmətdə, şəhid ailəsinə həssas münasibətdə, uşaqların və həssas qrupların hüquqlarının qorunmasında, insanın şərəf və ləyaqətinin alçaldılmamasında, bölgənin mədəni irsinin yaşadılmasında və cəmiyyət qarşısında dürüstlükdə görünür.

Region jurnalisti öz şəhərini sevdiyi üçün onun problemlərini gizlətməməlidir. Əksinə, həmin problemləri dəqiq faktlar, müxtəlif mövqelər və həll yolları ilə təqdim etməlidir. Tənqid dağıtmaq deyil; əsaslandırılmış, ədalətli və həllə yönəlmiş tənqid inkişafın mühüm vasitəsidir.

Mingəçevirdə keçirilən zona müşavirəsi göstərdi ki, region mediasının gələcəyi təkcə yeni texnologiyalara çıxışla müəyyən olunmayacaq. Əsas məsələ həmin texnologiyaların hansı məqsədlə, hansı dəyərlərlə və hansı peşə məsuliyyəti ilə istifadə edilməsidir.

Gələcəyin güclü region mediası bölgənin səsini yüksəldərkən heç kimin səsini boğmayan, milli kimliyi qoruyarkən həqiqəti təhrif etməyən, ictimai marağı müdafiə edərkən şəxsi münasibətlərdən uzaq duran media olmalıdır.

Çünki regionu qorumağın ən doğru yolu onun haqqında yalnız yaxşı danışmaq deyil, onun həqiqətini ədalətlə, peşəkarlıqla və vicdanla yazmaqdır.